Przejdź do treści

Logarytmy na maturze z matematyki - wzory, właściwości i zadania z rozwiązaniami

Wszystkie wzory na logarytmy potrzebne na maturze: te z karty CKE, te, których w niej nie ma, i zadania maturalne z rozwiązaniami.

Opublikowano: · zaktualizowano · 7 min czytania

Najważniejsze wzory na logarytmy to logarytm iloczynu log⁡a(x⋅y)=log⁡ax+log⁡ay\log_a(x \cdot y) = \log_a x + \log_a y, logarytm ilorazu log⁡axy=log⁡ax−log⁡ay\log_a \frac{x}{y} = \log_a x - \log_a y, logarytm potęgi log⁡axr=r⋅log⁡ax\log_a x^r = r \cdot \log_a x i zamiana podstawy log⁡ab=log⁡cblog⁡ca\log_a b = \frac{\log_c b}{\log_c a}. Działają przy podstawie a>0a > 0, a≠1a \neq 1 i dodatnich argumentach. Te wzory znajdziesz w karcie wzorów CKE, ale log⁡a1=0\log_a 1 = 0, log⁡aa=1\log_a a = 1 i kilka skrótów, które z nich wynikają, musisz mieć w głowie sam.

W skrócie

  • Logarytm iloczynu to suma logarytmów, ilorazu to różnica, a wykładnik potęgi wychodzi przed logarytm.
  • Zapis log⁡ab=c\log_a b = c znaczy ac=ba^c = b, przy czym a>0a > 0, a≠1a \neq 1 i b>0b > 0.
  • Karta wzorów CKE nie wypisuje log⁡a1=0\log_a 1 = 0, log⁡aa=1\log_a a = 1 ani log⁡anb=1nlog⁡ab\log_{a^n} b = \frac{1}{n}\log_a b.
  • Przy podstawie między 0 a 1 nierówność zmienia kierunek: log⁡0,5x<−3\log_{0{,}5} x < -3 daje x>8x > 8.
  • Każdy wynik równania sprawdzasz z dziedziną, bo argument logarytmu musi wyjść dodatni.

Czym są logarytmy i dlaczego są ważne na maturze

Logarytmy to jeden z tematów, który pojawia się na egzaminie maturalnym z matematyki praktycznie co roku. Zadania z logarytmami mogą być zarówno na poziomie podstawowym (zadania zamknięte), jak i na poziomie rozszerzonym (zadania otwarte wymagające pełnego rozwiązania). Warto je opanować solidnie, bo po zrozumieniu podstawowych wzorów stają się zaskakująco proste. Wszystkie zadania z tego działu, z arkuszy CKE i z rozwiązaniami, zebraliśmy w dziale logarytmy na maturze.

Logarytm to odpowiedź na pytanie: do jakiej potęgi trzeba podnieść podstawę, żeby otrzymać daną liczbę?

Formalnie: log⁡ab=c\log_a b = c oznacza, że ac=ba^c = b, gdzie a>0a > 0, a≠1a \neq 1 oraz b>0b > 0.

Przykład: log⁡28=3\log_2 8 = 3, bo 23=82^3 = 8.

Na maturze najczęściej spotykamy:

  • •logarytm dziesiętny log⁡10x\log_{10} x (zapisywany skrótowo jako log⁡x\log x)
  • •logarytm naturalny ln⁡x\ln x (podstawa e≈2,718e \approx 2{,}718)


Definicja i dziedzina funkcji logarytmicznej

Funkcja logarytmiczna f(x)=log⁡axf(x) = \log_a x jest określona dla x>0x > 0. To ważne w zadaniach - zanim zaczniesz liczyć, sprawdź, czy argument logarytmu jest dodatni. Na maturze często pojawia się pytanie o dziedzinę wyrażeń zawierających logarytmy.

Przykład: Dla jakiej wartości xx ma sens wyrażenie log⁡(x−3)\log(x - 3)?

Rozwiązanie: x−3>0⇒x>3x - 3 > 0 \Rightarrow x > 3. Dziedzina to (3;+∞)(3; +\infty).

Wykresy funkcji logarytmicznych:

  • •gdy a>1a > 1 (np. log⁡2x\log_2 x) - funkcja rosnąca
  • •gdy 0<a<10 < a < 1 (np. log⁡0,5x\log_{0{,}5} x) - funkcja malejąca

Obie przechodzą przez punkt (1;0)(1; 0), bo log⁡a1=0\log_a 1 = 0 dla każdej dopuszczalnej podstawy.


Kluczowe wzory logarytmiczne - musisz je znać na pamięć

Te wzory to fundament. Bez nich nie rozwiążesz żadnego trudniejszego zadania. Każdy działa dla a>0a > 0, a≠1a \neq 1 i dodatnich pp, qq, xx.

Logarytm iloczynu:

log⁡a(p⋅q)=log⁡ap+log⁡aq\log_a(p \cdot q) = \log_a p + \log_a q

Logarytm ilorazu:

log⁡apq=log⁡ap−log⁡aq\log_a \frac{p}{q} = \log_a p - \log_a q

Logarytm potęgi (rr to dowolna liczba rzeczywista):

log⁡apr=r⋅log⁡ap\log_a p^r = r \cdot \log_a p

Logarytm z podstawy i logarytm z jedynki:

log⁡aa=1\log_a a = 1 log⁡a1=0\log_a 1 = 0

Podstawa podniesiona do logarytmu:

alog⁡ax=xa^{\log_a x} = x

Wzór na zmianę podstawy (przydatny gdy mamy różne podstawy w jednym zadaniu):

log⁡ab=log⁡cblog⁡ca\log_a b = \frac{\log_c b}{\log_c a}

Szczególnie przydatna wersja z podstawą 10:

log⁡ab=log⁡blog⁡a\log_a b = \frac{\log b}{\log a}

Z tego samego wzoru wynika zależność między logarytmami o zamienionej podstawie i argumencie:

log⁡ab=1log⁡ba\log_a b = \frac{1}{\log_b a}

Ta wersja wymaga dodatkowo b≠1b \neq 1, bo log⁡1a\log_1 a nie istnieje, a log⁡a1=0\log_a 1 = 0 stałoby w mianowniku. Przykład: log⁡82=1log⁡28=13\log_8 2 = \frac{1}{\log_2 8} = \frac{1}{3}.

Teraz ty

Spróbuj sam zadania z prawdziwego arkusza CKE, w którym pierwiastek zamieniasz na potęgę i wyciągasz wykładnik przed logarytm.

Dokończ zdanie. Wybierz właściwą odpowiedź spośród podanych. Liczba log⁡5253\log_5\sqrt[3]{25} jest równa
  • A. 16\frac{1}{6}
  • B. 23\frac{2}{3}
  • C. 32\frac{3}{2}
  • D. 66
Pokaż rozwiązanie

Rozwiązanie wczytuje się po otwarciu. Otwórz w aplikacji.

Jak obliczać logarytmy bez kalkulatora

Sprowadź argument do potęgi podstawy, a wynik odczytasz z wykładnika:

log⁡232=log⁡225=5,log⁡319=log⁡33−2=−2\log_2 32 = \log_2 2^5 = 5, \qquad \log_3 \frac{1}{9} = \log_3 3^{-2} = -2

Gdy argument nie jest potęgą podstawy, ale obie liczby są potęgami tej samej liczby, zmień podstawę:

log⁡48=log⁡28log⁡24=32\log_4 8 = \frac{\log_2 8}{\log_2 4} = \frac{3}{2}

Wzory na logarytmy, których nie ma w tablicach

W karcie „Wybrane wzory matematyczne”, z której korzystasz na maturze, dział „Logarytmy” podaje definicję, równość alog⁡ab=ba^{\log_a b} = b, logarytm iloczynu, ilorazu i potęgi oraz wzór na zamianę podstawy. Poniższych równości nie znajdziesz w niej wprost. Każda wynika z tych z karty, ale na egzaminie szybciej je pamiętać, niż wyprowadzać. Braki karty w innych działach zebraliśmy we wpisie o wzorach spoza tablic, które musisz znać.

Logarytm z jedynki:

log⁡a1=0\log_a 1 = 0

Logarytm z podstawy:

log⁡aa=1\log_a a = 1

Logarytm z potęgi podstawy:

log⁡aan=n\log_a a^n = n

Logarytm z odwrotności:

log⁡a1x=−log⁡ax\log_a \frac{1}{x} = -\log_a x

Podstawa będąca potęgą:

log⁡anb=1nlog⁡ab\log_{a^n} b = \frac{1}{n}\log_a b

Podstawa odwrócona:

log⁡1ax=−log⁡ax\log_{\frac{1}{a}} x = -\log_a x

Iloczyn logarytmów w łańcuchu:

log⁡ab⋅log⁡bc=log⁡ac\log_a b \cdot \log_b c = \log_a c

Skąd się biorą? log⁡a1=0\log_a 1 = 0, bo a0=1a^0 = 1, a log⁡aa=1\log_a a = 1, bo a1=aa^1 = a. Wzór na podstawę ana^n to zamiana podstawy: log⁡anb=log⁡ablog⁡aan=log⁡abn\log_{a^n} b = \frac{\log_a b}{\log_a a^n} = \frac{\log_a b}{n}. Podstawa odwrócona to ten sam wzór dla n=−1n = -1, bo 1a=a−1\frac{1}{a} = a^{-1}. Łańcuch dostajesz, gdy drugi logarytm zapiszesz przy podstawie aa: log⁡ab⋅log⁡aclog⁡ab=log⁡ac\log_a b \cdot \frac{\log_a c}{\log_a b} = \log_a c, przy b≠1b \neq 1. Przykład łańcucha: log⁡23⋅log⁡38=log⁡28=3\log_2 3 \cdot \log_3 8 = \log_2 8 = 3.

Te równości wracają w arkuszach. W zadaniu 5 z matury sierpień 2015 liczysz log⁡50,04−12log⁡251\log_5 0{,}04 - \frac{1}{2}\log_{25} 1: pierwszy logarytm to log⁡5125=−2\log_5 \frac{1}{25} = -2, drugi jest zerem, bo log⁡251=0\log_{25} 1 = 0, więc wynik to −2-2. W zadaniu 3 z matury lipiec 2020 masz log⁡248\log_{\sqrt{2}} 4^8. Podstawa to 2=212\sqrt{2} = 2^{\frac{1}{2}}, więc log⁡248=2log⁡248=2⋅16=32\log_{\sqrt{2}} 4^8 = 2\log_2 4^8 = 2 \cdot 16 = 32.

Przykład 1: Trzy wzory spoza karty w jednym wyrażeniu

Treść: Wartość wyrażenia log⁡93+log⁡71−log⁡128\log_9 3 + \log_7 1 - \log_{\frac{1}{2}} 8 jest równa:

  • A−52-\frac{5}{2}
  • B12\frac{1}{2}
  • C72\frac{7}{2}
  • D33

Pokaż rozwiązanie krok po kroku
  1. Krok 1

    Podstawa będąca potęgą

    Skoro 9=329 = 3^2, to log⁡93=12log⁡33=12\log_9 3 = \frac{1}{2}\log_3 3 = \frac{1}{2}.

  2. Krok 2

    Logarytm z jedynki

    log⁡71=0\log_7 1 = 0, bo 70=17^0 = 1.

  3. Krok 3

    Podstawa odwrócona

    log⁡128=−log⁡28=−3\log_{\frac{1}{2}} 8 = -\log_2 8 = -3.

  4. Krok 4

    Składamy wynik

    Odejmujesz liczbę ujemną, więc minus zamienia się w plus.

    12+0−(−3)=12+3=72\frac{1}{2} + 0 - (-3) = \frac{1}{2} + 3 = \frac{7}{2}
Odpowiedź: C

Kto zgubi minus przed log⁡128\log_{\frac{1}{2}} 8, dostanie −52-\frac{5}{2}, czyli odpowiedź A.


Ćwiczenia z działań na logarytmach

Upraszczanie wyrażeń

Zadanie 1: Oblicz log⁡24+log⁡28\log_2 4 + \log_2 8.

Rozwiązanie:
log⁡24+log⁡28=log⁡2(4⋅8)=log⁡232=log⁡225=5\log_2 4 + \log_2 8 = \log_2(4 \cdot 8) = \log_2 32 = \log_2 2^5 = 5

Zadanie 2: Oblicz log⁡500+log⁡2\log 500 + \log 2.

Rozwiązanie:
log⁡500+log⁡2=log⁡(500⋅2)=log⁡1000=log⁡103=3\log 500 + \log 2 = \log(500 \cdot 2) = \log 1000 = \log 10^3 = 3

Zadanie 3: Oblicz 3log⁡52−log⁡5403 \log_5 2 - \log_5 40.

Rozwiązanie:
3log⁡52−log⁡540=log⁡523−log⁡540=log⁡58−log⁡540=log⁡5840=log⁡515=−13 \log_5 2 - \log_5 40 = \log_5 2^3 - \log_5 40 = \log_5 8 - \log_5 40 = \log_5 \frac{8}{40} = \log_5 \frac{1}{5} = -1

Zadania zamknięte w stylu CKE

Zadanie 4: Wartość wyrażenia log⁡216+log⁡214\log_2 16 + \log_2 \frac{1}{4} jest równa

  • •A) 22
  • •B) 33
  • •C) 44
  • •D) 66
Rozwiązanie:
log⁡216+log⁡214=log⁡2(16⋅14)=log⁡24=2\log_2 16 + \log_2 \frac{1}{4} = \log_2 \left(16 \cdot \frac{1}{4}\right) = \log_2 4 = 2

Albo osobno: log⁡216=4\log_2 16 = 4 i log⁡214=−2\log_2 \frac{1}{4} = -2, razem 22. Odpowiedź: A

Zadanie 5: Jeśli log⁡35=a\log_3 5 = a, to log⁡345\log_3 45 jest równy

  • •A) 2+a2 + a
  • •B) 9a9a
  • •C) 2a2a
  • •D) a+9a + 9
Rozwiązanie:
log⁡345=log⁡3(9⋅5)=log⁡39+log⁡35=2+a\log_3 45 = \log_3 (9 \cdot 5) = \log_3 9 + \log_3 5 = 2 + a

Odpowiedź: A

Zadanie 6: Rozwiązaniem równania log⁡2(x−1)=3\log_2(x - 1) = 3 jest

  • •A) 44
  • •B) 77
  • •C) 88
  • •D) 99

Rozwiązanie: z definicji logarytmu x−1=23=8x - 1 = 2^3 = 8, więc x=9x = 9. Warunek istnienia: x−1=8>0x - 1 = 8 > 0, spełniony. Odpowiedź: D

Zadanie 7: Wartość wyrażenia 2log⁡35−log⁡375+log⁡332\log_3 5 - \log_3 75 + \log_3 3 jest równa

  • •A) −1-1
  • •B) 00
  • •C) 11
  • •D) 33
Rozwiązanie:
2log⁡35−log⁡375+log⁡33=log⁡325−log⁡375+1=log⁡313+1=−1+1=02\log_3 5 - \log_3 75 + \log_3 3 = \log_3 25 - \log_3 75 + 1 = \log_3 \frac{1}{3} + 1 = -1 + 1 = 0

Odpowiedź: B


Równania logarytmiczne - metody i przykłady

Na maturze pojawia się kilka typów równań logarytmicznych. Oto najczęstsze:

Typ 1: Bezpośrednie zastosowanie definicji

log⁡3x=4⇒x=34=81\log_3 x = 4 \Rightarrow x = 3^4 = 81

Typ 2: Sprowadzenie do tej samej podstawy

log⁡2x+log⁡25=log⁡220\log_2 x + \log_2 5 = \log_2 20
log⁡2(5x)=log⁡220\log_2(5x) = \log_2 20
5x=20⇒x=45x = 20 \Rightarrow x = 4

Sprawdzenie: x=4>0x = 4 > 0 - OK.

Typ 3: Podstawienie t=log⁡axt = \log_a x

log⁡2x−3log⁡x+2=0\log^2 x - 3\log x + 2 = 0 Podstawiamy t=log⁡xt = \log x:
t2−3t+2=0⇒(t−1)(t−2)=0t^2 - 3t + 2 = 0 \Rightarrow (t-1)(t-2) = 0
t=1⇒log⁡x=1⇒x=10t = 1 \Rightarrow \log x = 1 \Rightarrow x = 10
t=2⇒log⁡x=2⇒x=100t = 2 \Rightarrow \log x = 2 \Rightarrow x = 100

UWAGA: W równaniach logarytmicznych zawsze sprawdzaj dziedzinę na końcu. Jeśli pierwiastek spełnia warunek dziedziny (argument dodatni, podstawa dodatnia i różna od 1), to jest poprawnym rozwiązaniem.


Nierówności logarytmiczne

Nierówności logarytmiczne wymagają szczególnej uwagi przy kierunku nierówności - zmienia się on, gdy podstawa jest mniejsza od 1.

Reguła:

  • •Jeśli a>1a > 1: log⁡ax>log⁡ay⇔x>y\log_a x > \log_a y \Leftrightarrow x > y
  • •Jeśli 0<a<10 < a < 1: log⁡ax>log⁡ay⇔x<y\log_a x > \log_a y \Leftrightarrow x < y

Przykład: Rozwiąż log⁡3(2x−1)>log⁡35\log_3(2x - 1) > \log_3 5.

Rozwiązanie:
Podstawa a=3>1a = 3 > 1, więc kierunek zachowany:
2x−1>5⇒2x>6⇒x>32x - 1 > 5 \Rightarrow 2x > 6 \Rightarrow x > 3

Warunek dziedziny: 2x−1>0⇒x>122x - 1 > 0 \Rightarrow x > \frac{1}{2}

Odpowiedź: x>3x > 3, bo (3;+∞)(3; +\infty) zawiera się w (12;+∞)(\frac{1}{2}; +\infty).

Przykład z podstawą mniejszą od 1: Rozwiąż log⁡0,5x<−3\log_{0{,}5} x < -3.

Rozwiązanie:
Podstawa a=0,5<1a = 0{,}5 < 1, więc kierunek się odwraca:
x>0,5−3=(12)−3=23=8x > 0{,}5^{-3} = \left(\frac{1}{2}\right)^{-3} = 2^3 = 8

Odpowiedź: x>8x > 8, czyli x∈(8;+∞)x \in (8; +\infty).


Typowe błędy na maturze przy logarytmach

  1. 1.Brak sprawdzenia dziedziny - to kosztuje punkty. Zawsze sprawdź, czy argument logarytmu jest dodatni.
  2. 2.Mylenie wzorów - log⁡(a+b)≠log⁡a+log⁡b\log(a + b) \neq \log a + \log b. Wzór na sumę logarytmów dotyczy ILOCZYNU argumentów.
  3. 3.Zły kierunek nierówności - przy podstawie mniejszej od 1 kierunek się odwraca.
  4. 4.Zapominanie o podstawieniu - w równaniach kwadratowych względem logarytmu warto zawsze zastosować podstawienie t=log⁡axt = \log_a x.
  5. 5.Mylenie podstawy z argumentem - w log⁡28\log_2 8 podstawa to 2 (mała liczba na dole), a argument to 8. Pytasz: „2 do jakiej potęgi daje 8?”.

Strategia na zadanie z logarytmami

  1. 1.Czy argument jest potęgą podstawy? Jeśli tak, wynik odczytujesz od razu.
  2. 2.Czy w argumencie jest iloczyn albo iloraz? Rozbij go na sumę albo różnicę logarytmów.
  3. 3.Czy w argumencie jest potęga? Wyciągnij wykładnik przed logarytm.
  4. 4.Czy podstawy są różne? Sprowadź je do jednej wzorem na zmianę podstawy.

Jak ćwiczyć logarytmy przed maturą

Najlepszym sposobem jest rozwiązywanie zadań z prawdziwych arkuszy maturalnych. Skup się szczególnie na:

  • •zadaniach zamkniętych z obliczaniem wartości logarytmów (1-2 punkty)
  • •zadaniach otwartych z równaniami logarytmicznymi (4-5 punktów)

Na SprawnaMatura.pl znajdziesz zadania z logarytmami z arkuszy CKE z pełnymi rozwiązaniami krok po kroku, a gdy chcesz trafić na coś bez wybierania, wylosuj zadanie z logarytmów. Warto też przejrzeć arkusze maturalne z poprzednich lat, gdzie pojawiają się zadania z tego działu.

Więcej o przygotowaniach do matury przeczytasz w artykule Jak zdać maturę z matematyki w 2027 roku.


Podsumowanie

Logarytmy na maturze z matematyki to temat, który możesz opanować w stosunkowo krótkim czasie. Kluczowe kroki:

  1. 1.Naucz się na pamięć 6 podstawowych wzorów logarytmicznych
  2. 2.Ćwicz upraszczanie wyrażeń - to buduje intuicję
  3. 3.Rozwiązuj równania metodycznie, zawsze sprawdzając dziedzinę
  4. 4.Przy nierównościach zwracaj uwagę na podstawę

Matura to egzamin ze schematu - zadania mają powtarzalną strukturę. Po przejściu kilkunastu zadań z logarytmami zaczniesz je rozpoznawać automatycznie.

Najczęstsze pytania

Jakich wzorów na logarytmy nie ma w tablicach?

W karcie wzorów CKE nie ma wprost log⁡a1=0\log_a 1 = 0, log⁡aa=1\log_a a = 1, log⁡a1x=−log⁡ax\log_a \frac{1}{x} = -\log_a x, log⁡anb=1nlog⁡ab\log_{a^n} b = \frac{1}{n}\log_a b ani łańcucha log⁡ab⋅log⁡bc=log⁡ac\log_a b \cdot \log_b c = \log_a c. Wszystkie wyprowadzisz z definicji i wzoru na zamianę podstawy, ale szybciej jest je pamiętać.

Czy logarytmy są na maturze podstawowej?

Tak, logarytmy są w wymaganiach poziomu podstawowego. Zwykle to zadanie zamknięte, w którym liczysz wartość wyrażenia z logarytmami wzorami na iloczyn, iloraz i potęgę, a na poziomie rozszerzonym dochodzą równania i nierówności logarytmiczne.

Który wzór na logarytmy przydaje się najczęściej?

Najczęściej przydaje się logarytm potęgi log⁡axr=r⋅log⁡ax\log_a x^r = r \cdot \log_a x, bo prawie każde zadanie zamknięte zaczyna się od zapisania argumentu jako potęgi podstawy. Tak liczysz na przykład log⁡327=log⁡3332=32\log_3 \sqrt{27} = \log_3 3^{\frac{3}{2}} = \frac{3}{2}.

Czy na maturze policzę logarytm na kalkulatorze?

Nie, bo na egzaminie wolno mieć tylko kalkulator prosty, a on nie ma klawisza logarytmu. Dlatego zadania maturalne układa się tak, żeby argument dał się zapisać jako potęga podstawy, a wynik wyszedł z samych wzorów.

Następny krok Losuj kolejne zadanie